Yabancılar Türkiye’de Boşanabilir mi? Hangi Ülke Hukuku Uygulanır?
Farklı ülke vatandaşlarının evlenmesi, eşlerin başka bir ülkede yaşamaya başlaması veya evliliğin kurulduğu ülkeden farklı bir ülkede boşanma sürecinin yürütülmek istenmesi, boşanmayı uluslararası nitelikli bir hukuki uyuşmazlığa dönüştürebilir.
Bu durumda yalnızca “boşanma sebepleri var mı?” sorusunun cevaplandırılması yeterli değildir. Boşanma davasının Türkiye’de açılıp açılamayacağı, Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisinin bulunup bulunmadığı ve Türk mahkemesi önündeki uyuşmazlığa hangi ülke hukukunun uygulanacağı ayrı ayrı belirlenmelidir.
Türkiye’de yabancılık unsuru taşıyan boşanmalarda bu sorular, başta 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (MÖHUK) olmak üzere ilgili mevzuat çerçevesinde değerlendirilir.
Evet. Eşlerden birinin veya her ikisinin yabancı ülke vatandaşı olması, Türkiye’de boşanma davası açılmasına tek başına engel değildir.
Örneğin bir Türk vatandaşı ile Alman vatandaşının evli olması veya Türkiye’de yaşayan iki yabancının evliliklerini sona erdirmek istemesi halinde, Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisinin bulunması koşuluyla Türkiye’de boşanma davası açılması mümkündür.
Ancak davanın Türkiye’de açılabiliyor olması, uyuşmazlığa mutlaka Türk hukukunun uygulanacağı anlamına gelmez. Mahkemenin yetkisi ile uygulanacak hukuk birbirinden farklı meselelerdir. Yabancılık unsuru taşıyan boşanmalarda öncelikle bu ayrımın yapılması gerekir. Eşlerin aynı ülkenin vatandaşı olması halinde, MÖHUK m.14 gereğince kural olarak eşlerin müşterek millî hukuku boşanma ve ayrılık sebepleri ile hükümlerine uygulanır.
Evlilik yurtdışında yapılmışsa Türkiye’de boşanma davası açılabilir mi?
Evliliğin yabancı bir ülkede gerçekleştirilmiş olması, tek başına Türkiye’de boşanma davası açılmasını engellemez.
Evliliğin hangi ülkede gerçekleştirildiği ile boşanma davasında hangi mahkemenin yetkili olduğu ve hangi hukukun uygulanacağı farklı hukuki meselelerdir.
Dolayısıyla örneğin Almanya’da evlenmiş bir Türk ve yabancı eşin daha sonra Türkiye’de boşanması mümkün olabilir. Bunun için öncelikle evliliğin hukuken geçerli şekilde kurulmuş olması ve Türk mahkemelerinin somut uyuşmazlık bakımından milletlerarası yetkisinin bulunması gerekir.
Yabancı eşle boşanmada hangi ülkenin hukuku uygulanır?
Boşanma ve ayrılığa uygulanacak hukuk MÖHUK m.14'te kademeli bir sistemle belirlenmiştir.
Buna göre öncelikle eşlerin müşterek millî hukuku uygulanır. Eşlerin ortak vatandaşlığı bulunmuyorsa müşterek mutad mesken hukuku esas alınır. Eşlerin müşterek mutad meskeninin de bulunmaması halinde Türk hukuku uygulanır.
Bu sıralama seçimlik değildir. Başka bir ifadeyle taraflar kendileri açısından daha elverişli olduğunu düşündükleri hukuku bu seçenekler arasından serbestçe belirleyemezler. Hâkim, MÖHUK'ta öngörülen bağlama kuralına göre uygulanacak hukuku tespit eder.
“Müşterek millî hukuk” ne anlama gelir?
Müşterek millî hukuk, eşlerin aynı devlet vatandaşlığına sahip olması halinde bu devletin hukukunu ifade eder.
Örneğin her iki eş de Alman vatandaşıysa, Türkiye’de görülen boşanma davasında MÖHUK m.14 uyarınca kural olarak Alman hukuku boşanma ve ayrılık sebepleri ile hükümlerine uygulanacaktır.
Buna karşılık eşlerden biri Türk, diğeri Alman vatandaşıysa müşterek millî hukuk bulunmaz. Bu durumda bir sonraki bağlama noktası olan eşlerin müşterek mutad meskeni dikkate alınır. Eşlerin çifte vatandaş olması ise sahip oldukları ülke vatandaşlıklarına göre uygulanacak hukuku tayin etmede fark edecektir.
Türk mahkemesi yabancı hukuku uygulayabilir mi?
Evet. Türkiye’de açılmış bir davaya yabancı hukukun uygulanması mümkündür.
MÖHUK'un temel yaklaşımına göre Türk hâkimi, Türk kanunlar ihtilafı kurallarını ve bu kuralların yetkili kıldığı yabancı hukuku re'sen uygular. Hâkim yabancı hukukun içeriğinin belirlenmesinde tarafların yardımını isteyebilir.
Dolayısıyla bir boşanma davasının İstanbul'daki bir aile mahkemesinde görülmesi, mahkemenin uyuşmazlığın esasına mutlaka Türk Medeni Kanunu hükümlerini uygulayacağı anlamına gelmez.
Yabancı hukuk Türk kamu düzenine aykırıysa ne olur?
Yabancı hukukun uygulanması sınırsız değildir. MÖHUK m.5 uyarınca yetkili yabancı hukukun belirli bir olaya uygulanan hükmünün Türk kamu düzenine açıkça aykırı bir sonuç doğurması halinde bu hüküm uygulanmaz. Gerekli görülen hallerde Türk hukuku uygulanabilir.
Burada önemli olan yabancı hukuk düzeninin genel olarak Türk hukukundan farklı olması değildir. Kamu düzeni müdahalesi istisnai niteliktedir ve somut olayda yabancı hukuk hükmünün uygulanmasının doğuracağı sonuç üzerinden değerlendirilir.
Yabancı eşle boşanma davası Türkiye’de hangi mahkemede açılır?
Yabancılık unsuru taşıyan bir uyuşmazlıkta Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisi kural olarak MÖHUK m.40 uyarınca iç hukukun yer itibarıyla yetki kurallarına göre belirlenir.
Boşanma davalarında Türk Medeni Kanunu m.168 uyarınca eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesi yetkilidir.
Türk vatandaşlarının kişi hâllerine ilişkin davalarda Türkiye’de genel yetkili bir mahkemenin bulunmaması ihtimali bakımından ise MÖHUK m.41'de özel bir yetki düzenlemesi bulunmaktadır.
Görevli mahkeme ise kural olarak aile mahkemesidir.
Eş yurtdışında yaşıyorsa Türkiye’de boşanma davası açılabilir mi?
Eşlerden birinin yurtdışında bulunması tek başına Türkiye’de dava açılmasını engellemez.
Ancak davalı eş yurtdışında yaşıyorsa dava dilekçesi, duruşma ve kararların usulüne uygun biçimde tebliğ edilmesi gerekir. Tebligatın gerçekleştirileceği ülke, Türkiye ile o devlet arasındaki milletlerarası sözleşmeler ve uygulanacak tebligat usulü davanın süresini doğrudan etkileyebilir.
Bu nedenle uluslararası boşanma davalarında yurtdışı tebligatı, davanın yalnızca teknik bir ayrıntısı değil, sürecin planlanması bakımından önemli bir usul meselesidir.
Yabancı eş Türkiye’ye gelmeden boşanma davası yürütülebilir mi?
Bazı durumlarda boşanma davasının vekil aracılığıyla yürütülmesi mümkündür ve tarafın her işlem için Türkiye’de bulunması gerekmez.
Ancak bunun özellikle anlaşmalı boşanma bakımından ayrıca değerlendirilmesi gerekir. Türk hukukunda anlaşmalı boşanmada hâkimin tarafları bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmesi arandığından, tarafların Türkiye’ye gelmeden süreci tamamlayıp tamamlayamayacağı davanın niteliğine göre belirlenmelidir.
Boşanmaya uygulanan hukuk, mal paylaşımına da uygulanır mı?
Uluslararası boşanmalarda en önemli ayrımlardan biri budur. Boşanmanın sebepleri ve boşanmanın bazı sonuçlarına uygulanacak hukuk ile eşler arasındaki mal rejimine uygulanacak hukuk aynı olmak zorunda değildir.
Eşler arasındaki mal rejimi MÖHUK'ta ayrıca düzenlenmiştir. Bu nedenle boşanma davasında Türk hukukunun uygulanması, Türkiye'de veya başka ülkelerde bulunan bütün malvarlığının otomatik olarak Türk hukukuna göre paylaşılacağı anlamına gelmez.
Benzer şekilde nafaka, velayet ve çocuklarla ilgili diğer meselelerde de ilgili kanunlar ihtilafı kuralları ile Türkiye'nin taraf olduğu milletlerarası sözleşmelerin ayrıca değerlendirilmesi gerekebilir.
Yurtdışında zaten boşanmış bir kişinin Türkiye’de yeniden boşanma davası açması gerekir mi?
Kural olarak mesele yeni bir boşanma davası açılması değil, yabancı ülkede verilmiş kararın Türkiye'de hukuki sonuç doğurmasının sağlanmasıdır.
Bu noktada boşanma davası ile yabancı mahkeme kararının tanınması ve tenfizi birbirinden ayrılmalıdır.
Ayrıca belirli koşulların gerçekleşmesi halinde yabancı boşanma kararlarının Nüfus Hizmetleri Kanunu kapsamında idari yoldan aile kütüğüne tescili de mümkün olabilir. Yabancı kararın yalnızca boşanmaya mı ilişkin olduğu, yoksa nafaka, velayet veya başka icra edilebilir hükümler de içerip içermediği izlenecek hukuki yolu etkileyebilir.
Uluslararası boşanmalarda neden bütün sonuçlar birlikte değerlendirilmelidir?
Yabancılık unsuru taşıyan boşanmalarda yalnızca evliliğin sona erdirilmesine odaklanılması yeterli olmayabilir.
Eşlerin vatandaşlıklarının veya mutad meskenlerinin farklı olması, çocukların başka bir ülkede yaşaması, malvarlığının birden fazla ülkede bulunması ya da eşlerden birinin yurtdışında yeni bir yaşam kurması; boşanmanın velayet, nafaka, mal rejimi, ikamet statüsü ve kararın başka ülkelerde tanınması gibi sonuçlarını doğrudan etkileyebilir.
Bu nedenle uluslararası boşanmalarda hukuki stratejinin yalnızca “hangi ülkede boşanma davası açılacağı” üzerinden değil, boşanma sonucunda alınacak kararların ilgili diğer ülkelerde nasıl sonuç doğuracağı da dikkate alınarak oluşturulması önem taşır.